Itiyoophiyaan iddoowwan waraanni Ertiraa to’attetti sarbamni raawwatamaa jira jechuun UNtti himatte.
OFM:Adoolessa.09/2025-Itiyoophiyaan waraanni Ertiraa ammallee naannawwan daangaa Itiyoophiyaa to’atee akka jiruufi sabamoota sukkanneessoo raawwataa jiraachuu ilaalchisee gabaasaaleen bahaa jiraachuu Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti himatte.
Dhaabbata Biyyoota Gamtoamniitti bakka bu’aan Itiyoophiyaa Amabaasaaddar Tsaga’aab Kiibabawu ”sarbamoonni mirga namoommaa sukkanneessoon naannawa daangaatti akka raawwataman gabaasaaleen bahuu” itti fufuu dubbatan.
Ambaasaadar Tsaga’aab kana kan dubbatan mana maree mirga namoomaa UN, aangoo ogeessa addaa haala qabiinsa mirga namoomaa Ertiraa irratti hundeesse dheerreessuu ilaalchisuun sagalee kennuun dura ture.
Amabaasaadar Tsagaa’ab tarkaanfii Ertiraan fudhataa jirtu kan walitti dhufeenna biyyoota lamaanii balleessu qofa osoo hin taane ”kallattiidhaan kan Itiyoophiyaarratti haleellaa kaasuudha” jedhan.
Amabaasaadarichi yaadasaanii kanaan Ertiraatti haalli qabiinsa mirga namoomaa irratti xiyyeeffachuun gabaasa baase akka waabiitti eeraniiru.
Gabaasni kunis Dhaabbata Biyyoota gamtoomanii jalatti mirga namoomaa kan hordofu, Mahaamad Abdalsalaam Baabiikar kan qindaa’e yoo ta’u, Mana Maree Nageenna UNtti yaa’ii dhiheenna gaggeeffamaerratti dhiyeessanii ture.
Waraanni Ertiraa bakkeewwan Tigraay to’ate keessaa ajjeechaa fi miidhaa saala dabalatee, sarbamoota mirgaa raawwataa jiru ta’u gabaasni kun kaaseera.
Gochoota Tigraayiitti raawwatamaa jiru jedhaman kan akka ajjeechaa seeraan alaa, hidhaa akka tasaa, miidhaa saalaa, ukkaamsuufi ugguruu, namoota nagaa dirqiin buqqaasuun akka itti fufe gabaasa ”haala qabiinsa mirga namoomaa Ertiraa” jedhuun baherratti hammatameera.
Kana malees, saamichi, qabeennaa barbadeessuu, dararaa, haala sukkanneessaan namoota qabuufi daa’imman dabalatee dargaggoota humnaan waraanaaf leenjiisuu kanneen jedhan gabaasicha keessatti hammatameen jira.
Kana malees, lammiileen naannoolee raayyaa waraanaa Ertiraatiin to’ataman keessa jiraatan sochiisaanii irra uggurri kaa’amuu himeera.
Isaan keessaayis uggura sa’aatii dabalatee, kanneen gara iddoowwan naannoon Tigraay bulchu imaluuf yaalan irratti addabbiin akka isaan eeggattu doorsiifni akka irratti raawwatamu gabaasichi kaaseera.
Uggurriiwwan kunneenis hawaasichi akka adda qoodamu taasisuun tajaajilawwan bu’uuraa fi deeggarsa namoomaa akka hin arganne akka taasise kaaseera.
Jiraattoonni naannichaa keessattuu dargaggoonni humnaan lolaaf hirmaachifamuu fi dhabamsiifamuu sodaachuun baqataa akka jiran kaaseera.
Waraanaa cimaa waggaa lamaaf naannoo Tigraay keessatti gaggeeffame irratti mootummaa federaalaa maddi dhaabbachuun kan lolan humnootiin Ertiraa, iddoowwan Tigraay qabatan keessaa akka bahaniif irra deddeebiin waamicha taasisaa turun ni yaadatama.
Komishiniin Daangaa Itiyoo-Ertiraa bulchiinsoota Iroobiitti argaman kan Itiyoophiyaaf murtaa’an naannowwan akka Ingalaa, Waraa’itilee, Aliitee akkaumas baha Tigraayiin Makaadaa, Sabayaa fi Zaalaanbassaa fi kaaba lixaatiin gama Shiraarootiin ammoo adda Taahitaay Abiyaaboo harka humnoota Ertiraatti akka argamu gabaasichi kaaseera.
Daangaa waliigaltee Aljeersiitii fi Komishiinii Daangaa Itiyoo-Ertiraa murteessaan biyyoonni lamaanuu akka kabajaniif gaafateera.
Kana malee, mirgi jiraattoota iddoowwan biyyoonni lamaan irratti wal dhaban akka eeganiifi murtee komishinichaa yeroon hojiirra itti oolchan dursi kennamuuf akka qabaatu akeekkachiseera.
Bakka bu’aan Itiyoophiyaa yeroo kanatti Itiyoophiyaa nageennaaf kutannoo qabdu agarsiisuun irra deddeebiin waamicha taasiftullee Ertiraan garuu haala seera idil-addunyaa cabsuusii itti fuftee jirti jedhe.
Dippilomaatichi akka fakkeennaatti kan kaasan humnootiin Ertiraa daangaa Itiyoophiyaa qabatanii akka argamanii fi ”waraana eegaluudhaaf yaaddoo hin oollee nutti himaniiru” jedhan.
Ertiraan himannaawwan sarbamaa irratti dhiyaatan irratti qorannoo walabaa taasisaa kan jiran UNtti hordoffii mirga namoomaa addaa taasisaa kan jiran akka cufamuuf dhiheenna gaafattullee manni marichaa kufaa taasiseera.
Aanga’oonni rippoortara addaa UN haala qabiinsa namoomaa Ertiraa irratti hundeesse akka hin dheereeffamneefii gaaffiin dhiyaate Itiyoophiyaa dabalatee, biyyoonni 25 mormaniiru.
Kubaa, Chaayinaa, Booliviiyaa fi Suudaan kan deeggaran yoo ta’u, Kaataar dabalatee biyyoonni 18 sagalee osoo hin kenniin hafaniiru.
Ertiraan sarbamni mirga namoomaa ittiin himatamtu kan ”caaseeffame” akka hin taane ibsuudhaan, biyyoota guddinarratti argaman keessaa akkuma jiru ”daangeeffamuu ni dandeessi” kaasuusii gabaafameera.
Haata’u malee, UN aangoon raapoortarichaa waggaa dabalataa tokkoof akka dheereeffamu yaada dhiyeesse Itiyoophiyaa dabalatee biyyoonni sagalee kennanii akka darbe BBC,Reuters,ABC, Al Arabiya dabalatee Miidiyaaleen gabaasuurratti argamu
Itiyoophiyaan sagalee kennuu isiin dura Eertiraan ”walabummaa, nageenna biyyaalessaa, mirgoota namoomaa fi dirqama deeggarsa namoomaa isii bahachuuf” yaaddoo natti taateetti jechuu isii ejjennoo duraan qabdu waliin kan wal faalleessuu fi itti fufiinsa hin qabneedha jechuun qeeqxe.
Ertiraan ibsa baasteen naannichatti rakkoo uumaa kan jiru Itiyoophiyaa tahuu eertee UN irratti himatte.
Ibsi kun ”humni waraanaa Eeritiraa daangaa sadarkaa idil-addunyaatti beekamu keessa buufatanii” akka jiran kan himuun, kanaan ala kan jiru ”odeeffannoo sobaa akkasumas tahe jedhanii dubbii barbaachaa fi walitti bu’insa kaasuuf sababa barbaaduuf shira hojjetameedha” jedha ibsichi.
Ambaasadar Tsaggaan gama isaaniin qoqqobbiin Eertiraa irratti darbe akka ka’uuf tattaaffiin godhan kaasuun akkasumas hariiroo dippilomaasii gaarii tahe waggootaaf hordofaa erga turanii ammas ”jijjiirama hiika qabu wayii arguu dadhabuu isaaniitti baay’ee gadduu” ibsan.
Ambaasaadarichi itti dabaluun Itiyoophiyaan fudhatama waggoota dheeraaf qabdu fayyadamuun baqattoota Eertiraa kuma dhibbaan lakkaa’amaniif dahoo kennuu ibsan.
Haa tahu malee, haalli kun ”nageenna biyyaalessaa, tasgabbii fi nageenna uummatichaa dadhabsiisuu fi walitti hidhamiinsa hawaasaa addaan kutuuf hojiirra oolfamaa jira” jedhan.
Eertiraan ammoo waggoota lamaan darbaniif Itiyoophiyaan buufataalee doonii Eertiraa ”yoo danda’ame karaa seera qabeessaan yoo hin taane ammoo humna waraanaan qabachuuf irra deddeebiin fedhii qabdu ibsaa turte” jechuun himatti.
”Mirgoota namoomaa fi nageenna biyyaalessaa” kanneen jedhan fedha qaban kanaaf akka haguuggiitti kan fayyadamaniidha jette.
Eertiraa keessatti waraanni biyyoota lamaan jidduutti ka’uu akka hin oolle baay’inaan odeeffamaa jiraachuu Paarlaamaa irratti tibbana kan eeran MM Abiyyi Ahmad, ”karaa keennaan rasaasni tokkoyyuu hin dhukaafamu” jedhan.
Itti dabaluun uummanni Eertiraa obbolaa keenna; Nagaa barbaaduu keenna akka kanatti nuuf hubatamuu qaba. Nagaa barbaanna” jedhan.
Itiyoophiyaan biyyoota ollaa hunda waliinuu nagaan jiraachuu akka barbaaddu himan.
Haa tahu malee, ”nagaa kan hin barbaanne jiraanaan ofirraa ni ittisna, Itiyoophiyaan hin diigamtu, ofirraa ittisuuf humna gahaa qabna” jedhan.
Qoqqobbiin bittaa meeshaa waraanaa Ertiraa irra ture ka’uun isaa biyyattiin deebistee humna waraanaa isii jabeessuun biyyoota ollaa keessumaa Itiyoophiyaa keessa tasgabbiin akka hin jiraanne goshaa jira jechuun dhaabbanni miti mootummaa tokko gabaasa baasee ture.
Eertiraan garuu himata irratti ka’u kana kuffiisuun kun sababa barbaachaafi jette. Muddama qaxanichatti muudateef kan itti gaafatamuu qabu Itiyoophiyaadha jette.
The Center dhaabbanni jedhamuu fi mirgoota namoomaaf falmu, waggaa torba dura erga qoqoobbiin Ertiraa irraa kaafamee as waraana isii jabeessuun ”biyyoota ollaa isii keessumaa Itiyoophiyaa keessa tasgabbiin akka hin jiraanne godhaa jirti” jedhe.